Tranh Đông Hồ: sự giản dị biết nói
Giấy dó, màu từ cây cỏ và những tấm ván khắc — một bài học về sáng tạo bằng những gì quê hương có sẵn.
Có một loại tranh mà nhiều người Việt nhận ra ngay dù chưa từng học mỹ thuật: những chú lợn mập tròn với vòng xoáy âm dương trên mình, đàn gà quây quần, đám cưới chuột rước kiệu linh đình, cậu bé ngồi lưng trâu thổi sáo. Đó là tranh Đông Hồ — dòng tranh khắc gỗ dân gian của làng Đông Hồ, bên bờ sông Đuống, thuộc vùng Thuận Thành, Bắc Ninh.
Trong nhiều thế hệ, những bức tranh này gắn liền với Tết. Người ta mua tranh về dán lên tường, như một lời chúc cho năm mới: no đủ, sum vầy, con cháu đông vui. Tranh không treo trong bảo tàng mà sống trong nhà, cùng với mâm cỗ, cành đào và tiếng cười trẻ con.
Mỗi chất liệu đều là một lựa chọn
Điều làm tranh Đông Hồ trở nên đặc biệt không chỉ là hình vẽ, mà là cách nó được làm ra. Giấy in tranh là giấy dó, được quét một lớp điệp — bột làm từ vỏ sò, vỏ hến nghiền nhỏ — tạo nên bề mặt lấp lánh nhẹ khi nghiêng dưới ánh sáng. Màu sắc được lấy từ thiên nhiên quanh làng: màu đen từ than lá tre, màu vàng từ hoa hòe, màu đỏ từ sỏi son, cùng nhiều sắc màu khác từ cây cỏ và khoáng vật.
Mỗi màu được in bằng một tấm ván khắc riêng, lần lượt chồng lên nhau, và cuối cùng là bản nét màu đen để hoàn thiện hình. Không có máy móc phức tạp. Chỉ có gỗ, giấy, màu và đôi tay người thợ.
Người làng Đông Hồ không đi tìm chất liệu ở nơi xa. Họ nhìn thật kỹ vào những gì quanh mình — và thấy ở đó cả một bảng màu.
Đây là một kiểu sáng tạo mà thế giới hôm nay đang dần tìm lại: sáng tạo bắt đầu từ địa phương, từ những thứ có sẵn, từ sự hiểu biết sâu sắc về môi trường mình đang sống. Không phải vì thiếu thốn mà đành chấp nhận, mà vì hiểu rằng chính những chất liệu ấy làm nên bản sắc.
Giản dị nhưng không đơn giản
Nhìn qua, tranh Đông Hồ có vẻ mộc mạc: nét vẽ khỏe, bố cục rõ ràng, màu sắc ít mà đậm. Nhưng sự giản dị ấy là kết quả của một quá trình chắt lọc rất lâu. Mỗi đường nét đều được tối giản đến mức chỉ còn lại những gì cần thiết để truyền tải ý nghĩa.
Bức "Đám cưới chuột" là một ví dụ thú vị. Đằng sau khung cảnh rước dâu vui nhộn là một lớp nghĩa trào phúng: những con chuột phải dâng lễ vật cho con mèo để được yên ổn. Người xem có thể cười, rồi ngẫm. Tranh dân gian chưa bao giờ chỉ để trang trí. Nó là cách người bình dân kể chuyện, gửi gắm ước mơ và cả những suy nghĩ về xã hội.
Bài học cho người sáng tạo hôm nay
SÀNH ĐIỆU tin rằng văn hóa dân gian sẽ là một phần nền móng của thế giới tương lai, khi khoa học và công nghệ ngày càng phát triển. Tranh Đông Hồ cho thấy vì sao.
Thứ nhất, nó dạy về sự sáng tạo trong giới hạn. Không cần công cụ hiện đại, người thợ vẫn tạo ra một ngôn ngữ thị giác riêng biệt đến mức chỉ cần nhìn một góc tranh là nhận ra.
Thứ hai, nó dạy về sự độc lập trong bản sắc. Tranh Đông Hồ không cố giống tranh của nơi nào khác. Nó tự tin với nét vẽ của mình, với màu sắc của đất và cây quê mình.
Thứ ba, nó dạy về trách nhiệm với cộng đồng và với thiên nhiên. Những chất liệu tự nhiên, những chủ đề về gia đình, mùa màng, sự hòa thuận — tất cả cho thấy một cách sống biết trân trọng những gì xung quanh.
Giữ gìn bằng cách tiếp tục sáng tạo
Cũng như nhiều làng nghề truyền thống khác, tranh Đông Hồ từng đối mặt với nhiều khó khăn khi nhu cầu thay đổi và đời sống hiện đại hóa. Nhưng giữ gìn một di sản không chỉ có nghĩa là đóng khung nó lại. Cách tốt nhất để một truyền thống sống tiếp là để nó được nhìn thấy, được hiểu và được tiếp nối bằng những cách mới.
Người trẻ hôm nay có thể học từ tranh Đông Hồ không chỉ những hình ảnh, mà cả tinh thần: dùng chất liệu của quê hương để kể câu chuyện của thời mình. Một chiếc áo in họa tiết lấy cảm hứng từ ván khắc. Một bộ nhận diện dùng bảng màu than tre và hoa hòe. Một đoạn phim hoạt hình kể lại "Đám cưới chuột" bằng ngôn ngữ của thế hệ mới. Miễn là ta hiểu và trân trọng nguồn cội, thay vì chỉ mượn vẻ ngoài.
Mỗi người sinh ra đều có một sứ mệnh, và bầu trời đủ rộng cho tất cả vì sao. Có những vì sao đã sáng từ rất lâu trên một tờ giấy dó — và vẫn đang chờ người trẻ nhìn lên.
— Ban biên tập SÀNH ĐIỆU